دعوت به عقل از طرف قرآن

نوشته شده توسط موذن    بدون دیدگاه |

ما چون درباره قرآن گفتگو می کنیم لازم است دلائل حجیت عقل را از خود قرآن استخراج نمائیم.
قرآن به انحاء مختلف – به خصوص تاکید می کنم که بانحاء مختلف – سندیت عقل را امضا کرده است.
تنها در یک مورد می توان از حدود شصت، هفتاد آیه قرآن نام برد که در آنها به این مسئله اشاره شده است که؛ این موضوع را طرح کرده ایم تا درباره آن تعقل کنید.

بعنوان مثال از یک یک تعبیر شگفت انگیز قرآن برایتان نمونه می آوریم. قرآن می فرماید:

ان شر الدواب عند الله الصم البکم الذین لایعقلون ( سوره انفال آیه ۲۲ )
بدترین جنبنده ها کسانی هستند که کر و گنگ و لایعقلند.

البته واضح است که منظور قرآن از کر و لال، کر و لال عضوی نیست، بلکه منظور آن دسته از مردم است که حقیقت را نمی خواهند بشنوند و یا می شنوند و به زبان اعتراف نمی کنند. گوشی که از شنیدن حقایق عاجز است و صرفا برای شنیدن مهملات و خزعبلات آمادگی دارد از نظر قرآن کر است.
و زبان که تنها برای چرندگویی بکار می افتد به تعبیر قرآن لال است.

لایعقلون نیز کسانی هستند که از اندیشه خویش سودنمی گیرند.

قرآن اینگونه افراد را که نام انسان زیبنده آنها نیست، در سلک حیوانات و بنام چهارپایان مخاطب خویش قرار می دهد.

در یک آیه دیگر ضمن طرح یک مسئله توحیدی در مورد توحید افعالی و توحید فاعلی می فرماید:

و ما کان لنفس ان تؤمن الا باذن الله ( سوره یونس آیه ۱۰۰ )
هیچکس را نرسد که ایمان بیاورد مگر باذن الهی.

بدنبال طرح این مسئله غامض که هر ذهنی ظرفیت تحمل و درک آنرا ندارد و براستی انسان را تکان می دهد؛ آیه را چنین دنبال می کند:

و یجعل الرجس علی الدین لایعقلون ( سوره یونس آیه ۱۰۰ )
 و بر آنانکه تعقل نمی کنند پلیدی قرار می دهد.

در این دو آیه که بعنوان نمونه ذکر کردیم، قرآن باصطلاح اهل منطق بدلالت مطابقی دعوت به تعقل نموده است.

آیات بسیار دیگری نیز وجود دارند که قرآن بدلالت التزامی سندیت عقل را امضا می کند. بعبارت دیگر سخنانی می گوید که پذیرش آنها بدون آنکه حجیت عقل پذیرفته شده باشد امکان پذیر نیست.

مثلا از حریف استدلال عقلی می طلبد:
قل هاتوا برهانکم ( سوره بقره آیه ۱۱۱ )

بدلیل التزام می خواهد این حقیقت را بیان کند که عقل سند و حجیت است و یا اینکه رسما برای اثبات وحدت واجب الوجود قیاس منطقی ترتیب می دهد:

لو کان فیهما آلهه الا الله لفسدتا ( سوره انبیاء آیه ۲۲ )

در اینجا قرآن یک قضیه شرطیه تشکیل داده؛ مقدم را استثنا کرده و تالی را نادیده گرفته است. قرآن با اینهمه تاکید بر روی عقل می خواهد این حرف بعضی از ادیان را که می گویند ایمان با عقل بیگانه است و برای مؤمن شدن باید فکر را تعطیل کرد و تنها قلب را بکار انداخت تا نور خدا در آن راه یابد، ابطال نماید.

تاملی در دیدگاههای استاد شهید مطهری