مراتب نفس انسان

عقل در وجود آدمی سمت رهبری و مدیریت دارد و همه قوا باید تحت فرمان او عمل کنند ولی این جایگاه به آسانی و بدون درگیری در اختیار عقل نهاده نمی‌شود مبارزات طولانی باید تا شهوت و غضب به حق عقل اعتراف کنند و طوق اطاعت او را به گردن گیرند.

ناگفته پیداست که معرکه همیشه به نفع یک طرف نیست هر حریفی گاهی شکست را می‌پذیرد و زمانی با استفاده از غفلت حریف بر او می‌تازد و بسا که او را تا مرز نابودی عقب می‌راند و هم از این رو عقل انسان در طول مبارزات خود با شهوت و غضب شرایط مختلفی را تجربه می‌کند و در نهایت نیز نتیجه مبارزه برای تمامی انسان‌ها یکسان نیست گاهی عقل به طور کامل شکست می‌خورد و پرونده جنگ برای همیشه به نفع شهوت و غضب بسته می‌شود گاهی حریف را منکوب می‌کند و طوق بندگی خود را به گردنش می‌نهد و گاهی نیز در جنگ و گریز است و به نتیجه ای قطعی نمی‌رسد.

قرآن کریم با لحاظ این سه حالت نفس را با سه صفت یاد کرده است.

۱. نفس اماره

در صورتی که عقل به طور کامل شکست خورده به خدمت شهوت و غضب درآید و خود نیز به ابزاری در دست واهمه تبدیل شود از آن به نفس اماره تعبیر می‌شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

إنَّ النَّفسَ لَأَمَّاره بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی(۱)

نفس انسان پیوسته فرمان به بدی می‌دهد مگر آنکه پروردگارم رحم کند.

۲. نفس لوّامه

هنگامی که عقل با شهوت و غضب می‌جنگد و میدان نبرد را به نفع آنها خالی نمی‌کندگاهی زمین می آورد و گاه برمی‌خیزد و پیوسته در میدان کرّ و فرّی دارد نفس لوّامه نامیده می‌شود چرا که خود را برای هر شکست سرزنش می‌کند.(۲)

قرآن کریم در مقام ارزش گذاری به این مرتبه نفس سوگند یاد کرده می‌فرماید:

وَ لَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَه(۳)

و سوگند به نفس ملامتگر

۳. نفس مطمئنه

بالاترین مرتبه نفس انسان حالت آرامش و اطمینان است یعنی هنگامی که نیروی عقل بر قوای دیگر فائق آمده شهوت و غضب را تحت فرمان گرفته دسیسه‌های واهمه را برملا کرده و بر تمام وجود آدمی حکم می‌راند.

قرآن کریم می‌فرماید:

یَا أیَّتُهَا النَّفسُ الْمُطْمَئِنَّه إرْجِعِی إلَی رَبَّک رَاضیهً مَرْضیهً فَادخُلی فِی عِبادی وَ ادخُلی جَنَّتی(۴)

ای جان آرام گرفته، خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت باز گرد در زمره بندگان من درآی و پا در بهشت من بگذار.

منابع:

۱. یوسف ۵۳

۲. التبیان، محمد بن حسن طوسی ج۱۰ ص۱۹۰

۳. قیامت ۲

۴. فجر ۲۷-۳۰